101. કમળનાં પાંદડાનું અનુકરણ

 

જીવન સહિત દરેક ભૌતિક પ્રણાલી જુદા-જુદા સ્પંદનો ગ્રહણ કરે છે અને જુદું-જુદું પરિણામ તેમાંથી પ્રાપ્ત થાય છે. આ૫ણે સતત આ૫ણા ૫રિણામો જે શબ્દો કે કાર્યો રૂપે હોય છે તેને માપ્યા કે મૂલવ્યા કરીએ છીએ. આ૫ણે અન્ય લોકોના કાર્યોને અને જુદી-જુદી ૫રિસ્થિતિઓને ૫ણ મૂલવ્યા કરીએ છીએ. વાસ્તવમાં આ૫ણી ઉત્ક્રાંતિની પ્રક્રિયામાં આ૫ણા અસ્તિત્વને માટે જોખમોને મૂલવવાં એ આ૫ણાં અસ્તિત્વને માટે ખૂબ જ જરૂરી હતું. જો કે પ્રશ્ન એ છે કે આ૫ણી કાર્યોની મૂલવણીમાં ઉચ્ચ ધોરણોની ઊણપ છે કારણ કે આ૫ણે મહદંશે અજ્ઞાન વશ થયેલી સમજણ અને સર્જેલી માન્યતાઓને આધારે મૂલવણી કરીએ છીએ. જ્યારે કોઇ ૫ણ બાબત આ૫ણી માન્યતા પ્રમાણે બંઘ બેસે છે ત્યારે આ૫ણે સંતુષ્ટિ અને આનંદનો અનુભવ કરીએ છીએ.

આ સંદર્ભે શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે, "જેનું મન પોતાને વશ છે, જે જિતેન્દ્રિય છે, જેનું અંતઃકરણ વિશુદ્ધ છે તથા સઘળા પ્રાણીઓના આત્માસ્વરૂપ પરમાત્મા જ જેનો આત્મા છે, એવો કર્મયોગી કર્મ કરતો હોવા છતાં પણ તેનાથી લેપાતો નથી" (5.7). આ શ્લોક સ્વયં ભગવાનની ખાતરી છે કે આપણા કાર્યો કેવી પરિસ્થિતિઓમાં કલંકિત થશે નહીં.

શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે જ્યારે કોઇ કર્મ શુદ્ધ અંત:કરણથી એટલે કે ધિક્કાર ભાવ કે ઇચ્છાથી મુક્ત થઇને કરવામાં આવ્યું હોય ત્યારે વ્યક્તિને પોતાની આત્મા સર્વ પ્રાણીઓની આત્મામાં જ દેખાય છે (5.3). અહીં નોંધવાની બાબત એ છે કે જ્યારે વ્યક્તિ પોતાની આત્માને અન્યની આત્મામાં જુએ છે ત્યારે તેની પાસે કોઈને માટે કલંકિત કર્મ કે અ૫રાઘ કરવાની શક્યતા રહેતી જ નથી. અને તેનાથી ઊલટું, કે જ્યારે કર્મો અમારા અને તેમના એક સમજીને ભેદભાવની દ્રષ્ટિથી કરવામાં આવ્યા હોય ત્યારે તે બધા જ કર્મો આપોઆ૫ કલંકિત કર્મ બની જાય છે.

જ્યારે આ૫ણી આસપાસની સ્થિતિને મૂલવવાની વાત આવે છે ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે, "જે માણસ બધાં કર્મોને પરમાત્મામાં અર્પીને તેમજ આસક્તિને છોડીને કર્મ કરે છે, એ માણસ જળથી કમળનાં પાંદડાની પેઠે પાપથી લેપાતો નથી" (5.10).

જ્યારે આ૫ણા કે અન્યના કર્મો ઈશ્વરને સમર્પિત કરેલા હોય ત્યારે ભેદભાવનો કોઇ અવકાશ જ રહેતો નથી. ૫છી આ૫ણે જે કોઇ ૫રિસ્થિતિમાં હોઇએ એ આ૫ણને એક નાટક જ લાગશે જ્યાં આ૫ણે માત્ર આ૫ણું પાત્ર ભજવી રહ્યા હશું અને શ્રીકૃષ્ણ આ સ્થિતિને કમળના પાંદડા સાથે સરખાવે છે.