ગીતા આચરણ

  ગીતામાં , અર્જુન અને શ્રીકૃષ્ણ બંને ‘હું’ અને ‘મને’ શબ્દોનો પ્રયોગ કરે છે પરંતુ બંનેના   ઉપયોગના અર્થ અને સંદર્ભ જુદા-જુદા છે. અર્જુનનો જે ' હું ' છે તેમાં તેનું ભૌતિક શરીર , સંપત્તિ, લાગણીઓ અને માન્યતાઓ છે જે તેના ૫રિવાર , મિત્રો અને સગા-સબંધીઓ પૂરતી જ મર્યાદિત છે. આ૫ણી સ્થિતિ ૫ણ અર્જુન કરતાં જરા ૫ણ ભિન્ન નથી. આ૫ણે ૫ણ મૂળભૂત રીતે અમુક વસ્તુઓને સવિશેષ રૂપે આ૫ણી ગણીએ છીએ જ્યારે બાકીની વસ્તુઓને નહીં. જ્યારે શ્રીકૃષ્ણ ' હું ' કહે છે ત્યારે તે સર્વ સમાવેશી છે , તેમાં બધા જ ભિન્ન-ભિન્ન દ્વંદ્વો અને વિરોધાભાસો જે આપણી મર્યાદિત ઇંદ્રિયો દ્વારા સર્જાય છે એ સર્વ કંઈ તેમાં સમાઇ જાય છે. શ્રીકૃષ્ણ એ જ પરિપ્રેક્ષ્યમાં ગીતામાં બીજે પણ કહે છે કે , '' હું મૃત્યુ છું અને હું જ જન્મ. ''   શ્રીકૃષ્ણ જો મહાસાગર છે તો આ૫ણે અહંકાર રૂપી આ૫ણા વ્યક્તિગત અસ્તિત્વ તરીકે તો આ મહાસાગર માં ટીપાં સમાન છીએ. જ્યારે એ ટીપું પોતાનું ભ્રમિત વ્યક્તિગત અસ્તિત્વ નો ત્યાગ કરી આ મહાસાગરમાં મળી જાશે ત્યારે તે પણ મહાસાગર બની જાય છે. શ્રીકૃષ્ણ એ બાબત તરફનો ઈશારો કરે છે જ્યારે તેઓ કહે છે કે , ...

  જે રીતે ફરતા ચક્રને ફરતું રાખવા માટે એક સ્થિર ધરી ની જરૂર પડે છે , તેવી જ રીતે આ સતત પરિવર્તનશીલ એવા દ્રશ્યમાન જગતને તેનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે એક શાંત , અપ્રગટ અને અપરિવર્તનશીલ તત્ત્વની જરૂર પડે છે. આપણી જેમ અર્જુન પણ દ્રશ્યમાન એવા માનવ શરીરની કક્ષાએ હોવાથી પોતાના પરિવાર જનોના મૃત્યુની ચિંતા કરે છે. પરમાત્મા રૂપી શ્રીકૃષ્ણ કે જે અત્યારે દ્રશ્યમાન સ્વરૂપમાં છે તેઓ સમજાવે છે કે શા માટે અને કેવી રીતે અવ્યક્ત તત્ત્વને પ્રગટ રૂપ લેવાની જરૂર પડે છે. તેઓ કહે છે , “ હું અજન્મા અને અવિનાશી સ્વરૂપ હોવા છતાં પણ , તેમજ બધાંય પ્રાણીઓનો ઈશ્વર હોવા છતાંય પોતાની પ્રકૃતિને આધીન કરીને પોતાની યોગમાયાથી પ્રગટ થાઉં છું” ( 4.6). માયા કે જે એક વિચાર જ છે તેના દ્વારા અવ્યક્ત પ્રગટ થાય છે જેવી રીતે પરમાત્મા પ્રગટ થાય છે.   આમાં તફાવત માત્ર એટલો જ રહે છે કે તેમની ચેતનાની કક્ષા , ઇચ્છાઓ અને કરુણાનું સ્તર જુદું હોય છે. શ્રીકૃષ્ણ આગળ કહે છે કે , "જ્યાં અને જયારે ધર્મનું પતન   થાય છે અને અધર્મનું ભારે વર્ચસ્વ જામે છે, તે વખતે હું સ્વયં અવતરું છું (4.7). ભક્તોનો ઉદ્ધાર કરવા અને દુષ્ટોનો...

  શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા ને સમજવા માટે આપણે એ બાબતની જાગૃતિ કેળવવી જરૂરી છે કે તેમાં બે કક્ષાઓ નું સુસંગત મિશ્રણ જોવા મળે છે. શ્રી કૃષ્ણ ક્યારેક તેમાં અર્જુનના મિત્ર અને માર્ગદર્શક તરીકે મનુષ્યનાં જીવનમાં બનતી રોજ-બરોજની બાબતો સમજાવે છે, અને ક્યારેક તેઓ પરમાત્મા (ઇશ્વર) તરીકે રજૂ થાય છે અને એ સ્થિતિમાં તેઓ કહે છે કે મેં આ અવિનાશી યોગ વિવસ્વત ને આપ્યો હતો (4.1). જે ત્યાર પછી રાજ ઋષિઓને કહેવાયો અને કાળ ક્રમે એ યોગ લુપ્ત પામ્યો (4.2). વિવસ્વત એટલે સૂર્ય ભગવાન જે અહીં પ્રકાશનું રૂપક સૂચવે છે અને કૃષ્ણ એ વાત સૂચવે છે કે    તેઓ પ્રકાશનાં અસ્તિત્વની પહેલા પણ હતા. વૈજ્ઞાનિક રીતે પણ એ બાબત આજે સર્વસ્વીકૃત છે કે આ બ્રહ્માંડ પ્રકાશથી શરૂ થયું હતું અને બધા જ પદાર્થો તેમાંથી ઉત્પન્ન થયા. શ્રી કૃષ્ણ જે રાજ ઋષિઓની જ વાત કરે છે ; તેઓ બીજું કોઈ જ નહીં પરંતુ જુદા - જુદા સમયાંતરે થયેલા બુદ્ધ પુરુષોની વાત કરે છે. આ જ્ઞાન લુપ્ત થઈ ગયુ કારણ કે સમય જતાં તે અનુભવની કક્ષાએ રહેવા કરતાં કર્મકાંડની કક્ષાએ આવી ગયું ; તેમાં અભ્યાસ ઓછો અને મૌખિક વાતો વધી ગઈ અને તેમાંથી અનેક ધર્મો અને સંપ્રદાયો આક...

  ઇચ્છાથી મોહિત થયેલા એવા તુલસીદાસ પોતાની નવપરિણીતા પત્નીને મળવા આતુર હતા.   રાત દરમિયાન નદી પાર કરતી વખતે એક શબ ને લાકડું માની લીધું ; સાપને દોરડું સમજી તેનો ઉ૫યોગ કરીને દિવાલ ૫ર ચડીને જ્યારે તેની પત્નીને મળ્યા જ્યારે તેમની પત્ની એ તેમની મશ્કરી કરતાં કહ્યું કે આટલી ઇચ્છા તેમણે ભગવાન રામને મેળવવા કરી હોત તો સારું થાત. તે ક્ષણે જ તેમનામાં પરિવર્તન થયું અને આગળ જતાં તેમણે રામચરિતમાનસની રચના કરી. તુલસીદાસજીની આ કથા દ્વારા આપણે શ્રી કૃષ્ણની સલાહ કે જેમાં તેઓ ઇંદ્રિયોને નિયંત્રણમાં લાવીને ઇચ્છાનો નાશ કરવાની વાત કરે છે (3.41) એ વધારે સરળતાથી સમજાઇ જાય છે. ઇચ્છાનાં બે પાસાં છે. પહેલું છે કે જે હિંમત ની શક્તિ , દ્રઢતા અને જુસ્સો જે આપણી અંદર ઉત્પન્ન થાય છે અને બીજું છે તેની દિશા. જો આ ઉર્જા બહારની દિશા તરફ વહે તો તે ઇંદ્રિયજન્ય ભોગ અને પદાર્થો મેળવવામાં છિન્નભિન્ન થઈ જાય. જ્યારે કૃષ્ણ આપણને ઇચ્છાઓનો નાશ કરવાનું કહે છે ત્યારે તેઓ એમ નથી કહેતા કે આપણે ઇચ્છાઓમાંથી બનતી ઉર્જા નો નાશ કરીએ તેના બદલે તેઓ માત્ર તુલસીદાસની જેમ તેને અંદરની બાજુ વાળવાનું કહે છે. જે રીતે કોઇ ઉ૫ગ્રહને પોતાની...