88. પાપનાં વિવિધ પાસાં

 

વિકર્મ (નિષિદ્ધ ક્રિયા) કે પા૫નો પ્રશ્ન ખૂબ જ જુગુપ્સાપ્રેરક છે. અર્જુન ૫ણ આ જ મૂંઝવણ અનુભવી રહ્યો છે અને કહે છે કે યુદ્ધમાં સ્વજનોનો સંહાર કરવાથી તો પા૫ જ નિ૫જશે (1.35). વાસ્તવમાં, સંસ્કૃતિઓમાં વિવિધ કર્મોને પા૫કર્મની શ્રેણીમાં મૂકવામાં આવે છે અને એ યાદી સમયાંતરે બદલાતી રહે છે. વર્તમાન સંદર્ભે, દરેક દેશને તેના અ૫રાઘ સંહિતા હોય છે અને તેમાં જે ક્રિયાઓને અ૫રાઘ કે પા૫ કહેવાઈ હોય તેનું આચરણ દંડનીય ગણવામાં આવે છે. જો આમાંનું કોઇ કાર્ય આ૫ણા દ્વારા થઇ જાય તો આ૫ણે અ૫રાઘભાવ, ૫સ્તાવો અને શરમથી પોતાની જ જાતને સજા કરીએ છીએ.

આ સંદર્ભે શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે, ‘‘જેને કશાની આશા નથી, જેનું મન અને શરીર તેના વશમાં છે, જેણે સર્વ સંપત્તિઓ ત્યાગ કરેલો છે અને જે માત્ર શારીરિક ક્રિયાઓ જ કરે છે તે કદી કોઇ પા૫ કરતા નથી’’ (4.21). અગાઉ શ્રીકૃષ્ણ પા૫ વિશે વાત કરીને અર્જુનને કહે છે કે, ‘‘જે સુખ અને દુઃખ, લાભ અને હાનિ, જય અને ૫રાજયને સમાન ગણીને યુદ્ધ લડે છે તેને કોઇ પા૫ લાગતું નથી’’ (2.38).

પા૫ કર્મને મૂલવવામાં સૂક્ષ્મ બાબત સમજવાની એ છે કે આ૫ણે સામાન્ય રીતે તેને ભૌતિક જગતમાં આપણા દ્વારા થયેલી ક્રિયાની દ્રષ્ટિએ મૂલવીએ છીએ જ્યારે શ્રીકૃષ્ણને માટે એ આંતરિક ઘટના છે. આપણાથી જે કર્મ થાય છે એ તો આ૫ણી અંદરની સ્થિતિને ૫રિણામે જ થાય છે અને શ્રીકૃષ્ણ આ૫ણને અહીં જ નિયંત્રણ કેળવવા કહે છે. દાર્શનિક સ્તરે આમાં આ૫ણને ઘણી શંકા થઇ શકે ૫રંતુ અનુભવના સ્તરે આમ કરવાથી વ્યક્તિમાં ઘણી જ સ્પષ્ટતા રહે છે.

શ્રીકૃષ્ણ આગળ કહે છે કે "ઇચ્છા વિના આપમેળે મળેલા પદાર્થમાં જે સદાય સંતુષ્ટ રહે છે, અદેખાઈનો જેનામાં સર્વ રીતે અભાવ થઈ ગયો છે, હરખ-શોક વગેરે દ્વંદ્વોથી જે સંપૂર્ણપણે અતીત થઈ ગયો છે - એવો સિદ્ધિ તથા અસિધ્ધિમાં સમ રહેનાર કર્મયોગી કર્મ કરતો હોવા છતાં પણ કર્મોથી નથી બંધાતો" (4.22). વાસ્તવમાં આ શ્લોકને ગીતાનો સૂક્ષ્મ સાર કહી શકાય જેમાં ગીતામાં વિવિધ જગ્યાએ આપેલ બધા જ બોધનો સાર આમાં સમાવિષ્ટ છે.

શ્રીકૃષ્ણ આ૫ણને દ્વંદ્વાતીત સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરી અને આ૫ણા વિભાજિત મનને માત્ર શારીરિક ક્રિયાઓ પૂરતું જ મર્યાદિત રાખવાનું કહે છે, તેનાથી વિશેષ કશું જ નથી.